2.12 Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

2.12.1 Akademik Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

TCMB, akademik çalışmalara verdiği önem doğrultusunda, çalışanlar tarafından hazırlanmış olan Çalışma Tebliğlerine ve Ekonomi Notlarına genel ağ sitesinde yer vermiştir. TCMB bünyesinde yapılan araştırmaların hakem değerlendirmesi sürecinden geçtikten sonra sunulduğu Çalışma Tebliğleri serisine 18 yayın eklenmiştir. Ekonomik gelişmelere dair tartışmalara zamanlı bir katkıda bulunmak ve TCMB bünyesinde Türkiye ekonomisi ve para politikası üzerine yapılan çalışmaların sonuçlarını kamuoyuyla paylaşmak amacıyla hazırlanan Ekonomi Notları kapsamında ise 23 not kamuoyu ile paylaşılmıştır.

Öte yandan, TCMB çalışanlarının katkılarıyla hazırlanmış olan makaleler Sosyal Bilimler Atıf Endeksi’nde listelenen dergilerde yayımlanmıştır.

Banka içinden katılımcılara yönelik olarak “Araştırma ve Para Politikası Genel Müdürlüğü Seminer Serisi” başlığı altında seminerler düzenlenmiş; uluslararası kuruluşlardan, yurt içindeki ve yurt dışındaki üniversitelerden alanlarında uzman konuklar bu seminerlerde çalışmaları hakkında sunumlar gerçekleştirmişlerdir.

2.12.2 Yapısal Ekonomik Gelişmelere Yönelik Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

2025 yılında, Türkiye ekonomisindeki yapısal gelişmelere ve para politikasının etkinliğini sınırlandıran yapısal faktörlerin tespitine yönelik analizlere, para politikasının reel sektör faaliyetleri üzerindeki etkilerine ilişkin veri bazlı analizlere ve yerinde gözleme ile kurumlar arası iş birliğine dayalı politika önerileri geliştirme şeklinde tasarlanan araştırma ve izleme faaliyetlerine devam edilmiştir.

Söz konusu faaliyetler aşağıda yer alan temel başlıklar altında gerçekleştirilmiştir:

Türkiye ekonomisine dair yapısal ekonomik faktörlerin analizinin gerçekleştirilmesi, fiyat istikrarına ilişkin yapısal unsurların tespiti ve çözümüne yönelik olarak ilgili kurum ve kuruluşlarla ortak çalışmalar yürütülmesi,
Para politikasının reel sektör firmaları üzerindeki etkisini anlamak amacıyla kapsamlı mikro ve makro veriler kullanarak etki analizlerinin gerçekleştirilmesi,
Reel Sektöre İktisadi Mercek (RESİM) çalışmaları kapsamında ekonomik gelişmelerin bölgesel ve sektörel bazda gerçek zamanlı olarak izlenmesi, analizi ve para politikası süreçlerine katkı sağlayacak şekilde raporlanması,
Reel sektörün içsel kredi derecelendirmesine yönelik çalışmaların gerçekleştirilmesi, yüksek frekanslı veriler ile riskliliğinin izlenerek düzenli olarak raporlanması,
TCMB’nin görev alanı çerçevesinde, ülkemizin “Yeşil Kalkınma Vizyonu” ve “2053 Net Sıfır Emisyon Hedefi”’nin gerçekleştirilebilmesi amacıyla çalışmalar yapılması,
TCMB’nin araştırma gündeminin oluşturulmasına katkı sağlanması ve araştırma gündemi çerçevesinde kurumsal araştırma kapasitesinin artırılması.

Bu bağlamda gerçekleştirilen araştırma ve saha gözlemleri güncel verilerle desteklenerek çalışma sonuçları üst yönetim ile paylaşılmıştır.

Yapısal gelişmeler ve bu gelişmelerin para politikası ile etkileşimini incelemek üzere fiyatlama davranışları, firma dinamikleri, iş gücü piyasaları, dış ticaret gelişmeleri, finansal piyasalar, rekabet, verimlilik ve hanehalkı davranışları gibi çeşitli konular ampirik ve teorik yöntemlerle incelenmiştir. Elde edilen bulgular, PPK süreçlerinde ve paydaş kurumlarla gerçekleştirilen toplantılarda politika yapıcılara düzenli şekilde sunulmuştur.

2025 yılında Yapısal Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü çalışanlarının katkılarıyla hazırlanmış beş yayın Çalışma Tebliğleri serisine eklenmiş, iki yayın ekonomi notu, altı çalışma ise TCMB blog yazısı olarak Merkezin Güncesi’nde yayımlanmıştır. Yapılan çalışmaların bazıları ulusal ve uluslararası seminer ve konferanslarda akademisyen ve politika yapıcılara sunulmuştur.

Akademik Çalışmalar için Mali Destek Programı (AÇMDP) çerçevesinde yapılan başvuruların değerlendirilmesi sonucunda 15 akademik konferansa mali destek sağlanmıştır. Editörlük ve hakemlik süreçleri TCMB tarafından yürütülen Central Bank Review dergisine 2025 yılı içinde 240 makale başvurusu yapılırken, 22 adet makale kabul alarak yayımlanmıştır.

TCMB para politikası karar alma sürecinde 2025 yılında reel sektördeki gelişmeleri yakından izlemeye ve bu gelişmeleri nitelikli bir bilgi kaynağı olarak kullanmaya devam etmiştir. Bu kapsamda, farklı sektörlerde faaliyet gösteren firmaların üst düzey yöneticileri ve sivil toplum kuruluşlarıyla yapılan görüşmeler aracılığıyla ekonominin mevcut durumu ve gelecekteki görünümüne dair kapsamlı veriler elde edilmiştir. Ekonomik gidişat ve reel sektörün hissiyatı, aylık periyotlarda yapılan görüşmelerle zamanlılık çerçevesinde takip edilmiş ve alınan bilgilerle sektörel bazda iktisadi faaliyetlerle ilgili daha sağlıklı değerlendirmeler yapılmıştır. Görüşmeler sırasında, para politikası çerçevesi ve etkileri hakkında reel sektör temsilcileriyle görüş alışverişinde bulunulmuş, TCMB’nin iletişim politikasının etkinliği artırılmıştır. Bu doğrultuda, 2025 yılında konjonktürel çalışmalar kapsamında 2.421, muhtelif tematik konular ve tarım görüşmeleri kapsamında 281 olmak üzere toplam 2.702 görüşme gerçekleştirilmiştir.

Bu görüşmelerden yola çıkarak, farklı sektörlere ait raporlar hazırlanmış ve politika yapıcılara sunulmuştur. 2025 yılı Enflasyon Raporları’nda “Firma Görüşmelerinden Elde Edilen Bulgular” başlıklı kutular hazırlanmaya devam edilmiş ve “Mercek Altı” bölümüne de katkıda bulunulmuştur. Bu sayede, konjonktürel gelişmelere dair elde edilen saha bulguları kamuoyuyla paylaşılmıştır.

Reel sektörün riskliliği, yüksek frekanslı ve mikro düzeyde veriler kullanılarak ekonometrik ve makine öğrenmesi modelleri aracılığıyla analiz edilmiştir. Bu çalışmalardan elde edilen bulgular, PPK süreçlerinde üst yönetime, ilgili birim ve paydaş kurumlarla gerçekleştirilen düzenli ve tematik toplantılarda ise politika yapıcılara sunulmuştur. Bu kapsamda, farklı ekonomik senaryolar altında ortaya çıkabilecek muhtemel sektörel ve bölgesel risklerin iktisadi etkilerinin analiz edilebilmesine imkân sağlayan reel sektör stres testi uygulaması geliştirilmiştir. Kamu kurumlarıyla yürütülen iş birlikleri çerçevesinde model geliştirme çalışmalarının yanı sıra politika ve teşviklere yönelik analizler gerçekleştirilmiş ve sonuçlar ilgili kurumlarla da paylaşılmıştır. Ayrıca, Avrupa merkez bankaları bünyesinde faaliyet gösteren ve TCMB’nin üyesi olduğu Avrupa Merkezi Bilanço Ofisleri Komitesi (ECCBSO) kapsamındaki Risk Değerlendirme Çalışma Grubu (WGRA) ile iş birliğini güçlendirmek ve derecelendirme kapsamındaki analizleri geliştirmek amacıyla toplantılara katılım sağlanmıştır.

2.12.3 Veri Yönetişimi ve İstatistik Alanında Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

Büyük Veri Platformu (BVP) için alınan yeni sunucular kurulmuş, ihtiyaçlara uygun şekilde platform kaynakları genişletilmiş, platformun güncel ve stabil versiyonunun kurulumu tamamlanmış ve eski BVP ortamından yeni BVP ortamına tüm verilerin taşınma işlemi gerçekleştirilmiştir.
BVP servislerinin konteyner mimariye taşınması amacıyla yeni sunucular temin edilmiş, üzerinde Kubernetes kümesi oluşturulmuş, test ortamında kurulumlar tamamlanmış ve üretim ortamı kurulumlarına başlanmıştır.
Analitik veri tabanında veri kalitesini artırmak, olası hata ve/veya yanlışlıkları zamanlı bir şekilde tespit edebilmek amacıyla, açık kaynak kodlu Great Expectations isimli kütüphane kurulmuş, mevcut sistemlerle entegrasyonu tamamlanarak sürecin otomatik olarak yürütülmesi ve raporlanması mümkün hale getirilmiştir.
TCMB verileri ile eğitilen çeşitli modeller geliştirilerek Sanal Veri Odalarında kod yazımını kolaylaştıran yapay zeka uygulaması istatistik iş süreçlerine dahil edilmiştir.
BVP ortamındaki mevcut kaynakların daha verimli kullanılabilmesi amacıyla Apache Iceberg kurulumu tamamlanmış ve gerekli tablolarda ilgili teknolojinin kullanımına başlanmıştır.
EVDS’nin TCMB iç kaynakları ile yazılım güncelleme, altyapı iyileştirme ve kullanıcı dostu tasarım çalışmaları yürütülerek yeni sürüm için pilot uygulamaya geçilmiştir.
TÜBİTAK tarafından yürütülen “Market Açık Veri Platformu” kapsamında zincir marketlerden derlenen fiyat verilerinin günlük olarak TCMB’ye aktarımına başlanmış ve BVP’ye eklenmiştir.
TCMB dışı araştırmacıların mikro verilere güvenli ve kontrollü şekilde erişebilmesini amaçlayan “Veri Araştırma Merkezi (VERİM)” projesi 28 Temmuz 2025 itibarıyla kamuoyuna duyurulmuştur.
TCMB istatistiklerinin kalitesini değerlendirmek ve kullanıcı ihtiyaçlarını izlemek amacıyla 13 -24 Ekim 2025 tarihleri arasında “İstatistik Kullanıcı Anketi” gerçekleştirilmiştir.
Finansal Hesaplar İstatistiklerinde 2025 yılı ikinci çeyrek yayını ile birlikte ana revizyon çalışması yapılarak yöntem ve kapsam iyileştirmeleri istatistiklere yansıtılmıştır.
Haftalık Para ve Banka İstatistikleri, içerik, kapsam ve sunum olarak güncellenerek 13 Şubat 2025 tarihinde yeni formatıyla yayımlanmaya başlamıştır.
Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri istatistiklerine, 21 Mart 2025 tarihli yayınla birlikte türev varlık ve yükümlülükleri eklenerek kapsamı genişletilmiştir.
“Katılım Bankaları Kredi ve Katılma Hesabı Kâr Oranları”, “Finansman Şirketleri Aylık Stok Kredi Faiz Oranları”, “Bankalar Aylık Stok Kredi Faiz Oranları”, “Tasarruf ve Ticari Mevduat Faiz Oranları” ve ”Fiilen Uygulanan En Yüksek İşletme Kredisi Faiz Oranı” serileri Faiz ve Kâr Payı İstatistikleri altında 17 Nisan 2025 tarihinde yayımlanmaya başlamıştır.
G20 Veri Açıkları Girişimi Faz III kapsamında 4 No’lu başlık olan “İklim Finansmanı” alanındaki ülke taahhütleri yerine getirilmiştir. Bu kapsamda borçlanma senetlerine ilişkin veriler 12 Aralık 2025 tarihinde BIS’na raporlanmaya başlanmıştır.
2025 yılı içerisinde Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB), Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK), Kredi Garanti Fonu (KGF), BKM ve TakasBank gibi kurumlardan yeni veri kaynakları TCMB Büyük Veri Platformuna kazandırılarak veri kapsamı ve analiz kapasitesi güçlendirilmiştir.

2.12.4 Banknot Basımına Yönelik Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

E9 Emisyon Grubu 6. Tertip 100 TL ile 7. Tertip 10 TL ve 20 TL banknotların imza değişikliği çalışmaları yapılmıştır.

20-22 Ekim 2025 tarihleri arasında, Banknot Matbaası Genel Müdürlüğü’nün Kalite Yönetim Sisteminin ISO 9001 standardına, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminin ISO 45001 standardına, Çevre Yönetim Sisteminin ISO 14001 standardına uygunluğu Türk Standardları Ensttitüsü Tetkik Heyeti tarafından tetkik edilmiştir. TSE Yürütme Komitesi tarafından, Banknot Matbaası Genel Müdürlüğünün ISO 9001 Kalite, ISO 14001 Çevre ve ISO 45001 İş Sağlığı Güvenliği Yönetim Sistemi belgelerinin geçerliliğinin devamına karar verilmiştir.

2.12.5 Bilgi Teknolojileri Alanında Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

Bilgi Teknolojileri (BT) alanında, TCMB’nin vizyonuyla uyumlu olarak ihtiyaç duyulan teknolojik çözüm ve sistemlerin oluşturulmasına ve bu sistemlerin güvenliği ile sürekliliğinin sağlanması çalışmalarına devam edilmiştir. Yıl içinde yapılan birçok çalışmadan öne çıkanlar şu şekildedir:

TCMB’nin teknolojisini geleceğe hazırlamak amacıyla veriyi özgürleştiren, altyapıyı modernleştiren Mimari Dönüşüm çalışmaları tamamlanarak mimari; yeniliklere açık, bağımsız ve esnek bir yapıya dönüştürülmüştür.
Türkiye’nin en yüksek binası olan Merkez Bankası İstanbul Finans Merkezi binasının tüm teknolojik altyapı kurulumları zamanında yapılmış ve TCMB kullanıcısı, akşam eski ofisten sabah yeni binaya saniye kaybetmeden taşınmıştır.
Veri odaklı karar almayı desteklemek amacıyla geliştirilen Elektronik Veri Dağıtım Sistemi (EVDS), EVDS3 ismiyle, yeni özellikler eklenerek ve daha iyi bir kullanıcı deneyimi sunulması amacıyla tamamı TCMB imkanlarıyla yenilenmiştir.
Swift ISO 20022 dönüşümü, tüm dünya ile aynı anda ve başarıyla tamamlanarak küresel ödemelerdeki standartlara uyum devam ettirilmiştir.
Siber güvenlik olgunluğunu artırmak amacıyla veri güvenliği, uygulama güvenliği, güvenlik olaylarına müdahale yönetimi, bilgi güvenliği risk yönetimi alanlarında çalışmalar gerçekleştirilmiştir.
Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) kapsamında döviz kazandırıcı işlemleri desteklemek amacıyla yapılan destek ödeme sürecinde; kamu alacaklarının gerçek zamanlı ve doğru olarak tahsil edilebilmesi, desteklerden yararlanma süresinin kısalması, fiziki belge temini ve teslimi işlemlerinin azaltılması ve TCMB ödeme sürecinin sadeleştirilmesi amaçlarıyla T.C. Ticaret Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB), Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve T.C. Ziraat Bankası A.Ş. sistemleri ile tam entegre çalışan Bütünleşik DFİF Ödeme ve Mahsup Uygulaması hayata geçirilmiştir.
Rezerv Yönetimi Otomasyonunun yenilenmesi çalışmalarına devam edilmiş, döviz alım/satım (FX), risk yönetimi ve muhasebe işlemleri, daha iyi bir kullanıcı deneyimi sunmak amacıyla, yeni teknolojilerle geliştirilerek başarıyla devreye alınmıştır.
TCMB’nin mali ajanlık ve kamu haznedarlığı görevleri kapsamında kamu kurumlarından fiziki olarak alınan yurt dışı ödeme emirlerinin elektronik olarak alınması ve oluşturulan dekontlar ve hesap özetlerinin elektronik ortamda görüntülenmesini sağlamak üzere Dijital Belge ve Veri Transferi Projesi devreye alınmıştır.
TCMB nezdinde hesapları bulunan kurum ve kuruluşların kullandığı İnternet Bankacılığı Sistemi, daha akıcı ve daha hızlı olacak şekilde tamamen yenilenmiştir.
Hazine İnternet Bankacılığı Sistemi, artırılmış otomasyon kabiliyetleri ve daha iyi bir kullanıcı deneyimi için tamamen yenilenmiştir.
Kurum çalışanlarının veri analizi yetkinliğini artırmak, BTGM tarafından yapılan rapor hazırlama bağımlığını azaltmak ve kurum genelinde veriye yönelik ortak bir dil oluşturulmasına öncülük etmek amacıyla veri okuryazarlığı programı başlatılmıştır.
TCMB yerleşkelerini birbirine bağlayan iletişim altyapısı, daha akıllı, daha tasarruflu ve daha yedekli hale getirilmiştir.
TCMB Elektronik Belge Yönetim Sistemine, yapay zekâ ile anlık olarak birçok dile çeviri yapma ve özetleme yetenekleri eklenmiştir.
TCMB nezdindeki kurum hesaplarına yapılan para transferlerinde hesap adı eşleştirmeye yönelik işlemler, ajan tabanlı yapay zekâ servisiyle otomatikleştirilerek insan müdahalesi ortadan kaldırılmış, süreçlerde hız ve verimlilik artışı sağlanmıştır.
Yapay zekâ modellerinin geliştirilmesi, takibi ve hızlı bir şekilde kullanıma sunulması amacıyla bir altyapı oluşturulmuş, farklı yapay zekâ sistemlerinin entegrasyonu için orkestrasyon araçları hayata geçirilmiştir.
Yapay zekâ tabanlı kod geliştirme asistanlarıyla yazılım geliştirme süreçlerinin verimliliği artırılmıştır.
Muhasebe ve şube işlemlerinde dijital dönüşüm çalışmalarına başlanmıştır. Bu kapsamda, vezne gün sonu işlemleri daha iyi bir kullanıcı deneyimi sunmak amacıyla yeniden tasarlanmış ve yeni bir kurgu hayata geçirilmiştir.
TCMB’de iş sürekliliğinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmiştir.

EFT katılımcılarının PÖS ve EFT Bakiyesi Artırma İsteği mesajlarına istinaden TCMB tarafından oluşturulan mesajların otomatik muhasebeleşmesi sağlanmıştır.

2.12.6 Ödemeler Alanında Araştırma ve Geliştirme Çalışmaları

Dijital Türk Lirası Projesi ikinci fazı kapsamında Dijital Türk Lirası Sistemi’nin asgari çalışır ürün seviyesine getirilmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Hazırlanan tüm sistem ve uygulamalar üzerinde çalışılarak dijital Türk lirası işlemlerinin gerçek dünya kullanımına hazır hale getirilmesine yönelik araştırma, geliştirme ve test faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Programlanabilir ödemeler senaryolarını içeren pilot testler yapılmıştır. Çevrimdışı ödemeler için hazırlanmış olan prototip araçlar test edilmiştir.

Dijital para ve jetonlaştırma bağlamında; mevduat jetonu, karbon kredileri, yeşil tahviller, çevrimdışı ödemeler, programlanabilir ödemeler, finansal aracı kurumların entegrasyonu, dijital paralar ile menkul kıymet takas işlemleri, bulut bilişim ortamlarının değerlendirilmesi ve dijital paranın etki analizine dair simülasyon çalışmalarında iyileştirmeler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, ödeme verileri üzerinde yapay zekâ teknikleriyle olağandışı işlem örüntülerinin tespiti, doküman oluşturmada yapay zekâ ve büyük dil modellerinin kullanımı, yapay zekâ destekli fintek asistanı ve ekonomik değişkenlerin ödeme sistemleri verileri kullanılarak yapay zekâ ile tahmini konularında araştırma ve geliştirme çalışmaları yapılmıştır.

Ödeme mesajları gönderilmeden önce ortaya çıkan hataları azaltmak ve ödemelerin zamanında gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla ödeme talimatı gönderilmeden önce gönderen kişiye, alıcının bilgilerinin belli bir formatta sunularak onayının alınması ve alıcı hesabının ödemeyi almaya uygun olup olmadığının teyit edilmesi gibi yenilikçi çözümler içeren Ödeme İşlemi Öncesi Alıcının Doğrulanması yöntemine ilişkin ülke örnekleri incelenerek analiz sürecine başlanmıştır.

Mevcut kolay adresleme yöntemlerinin aksine kişisel veri içermeyen ve ödeme alınmasını mümkün kılmaktan başka bir fonksiyonu olmayan yeni bir kolay adresleme yönteminin üretilmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. İhtiyaçlar belirlenerek ilgili kolay adres yapısı için en uygun seçenekler oluşturulmuş ve değerlendirilmiştir. Rumuz Kolay Adres ismi verilen yeni kolay adresleme yönteminin, veri hassasiyeti olan kullanıcılara, kamu yararına hizmet sağlayan sivil toplum kuruluşlarına ve markalaşma gayesi olan işletmelere ulaşarak hem yenilikçi hizmetler sunacak hem de kolay adres kullanımını arttırarak FAST’ın da yaygınlaşmasına katkı sağlayacak şekilde tasarlanmasına yönelik analiz süreci devam etmektedir.